Andrzej Gogulski
W powstaniu walczyli razem, później należeli do różnych organizacji.
Dokumenty i ludzie
Zanim przejdę do głównego tematu jakim jest historia utworzenia Związku Powstańców Wielkopolskich, pozwolę sobie na kilka zdań refleksji nie odchodząc od tej tematyki. Powstanie wielkopolskie 1918/1919 było jednym z najważniejszych zrywów w historii Polski, wpisało się bowiem w wielki ruch wyzwoleńczy odradzającej się Polski lat 1918 – 1921, obok powstań śląskich czy wojny polsko-bolszewickiej. Jest też mitycznym, jednym z niewielu „wygranych” powstań – ale nie jedynym, bo Wielkopolanie odnosili zwycięstwa również w innych zrywach powstańczych, np. w 1806 roku, gdzie kluczową rolę odegrał generał Jan Henryk Dąbrowski. Powstanie wielkopolskie z 1918 - 1919 roku jest wydarzeniem, które swym przebiegiem, znaczeniem i tradycją odcisnęło swoje wyjątkowe piętno na Wielkopolsce i Kujawach w kwestiach historycznych, społecznych i które w lokalnej świadomości ukształtowało niezniszczalną tożsamość i jego tradycje. Powstańcy wielkopolscy do końca swoich dni otaczani byli szczególną estymą, byli lokalnymi bohaterami, i można też powiedzieć, że nigdy też władze nie wykorzystywały ich w sposób instrumentalny, np. w celach propagandowych i politycznych. Miejsca pamięci związane z powstaniem wielkopolskim są często miejscami lokalnych spotkań patriotycznych, akademii czy uroczystych apeli. To wszystko przez dziesiątki lat wpływało na postawy, edukację i świadomość kolejnych pokoleń. Wielkopolanie walczący z pruskim zaborcą w 1918 – 1919 roku, uczestniczyli też w powstaniach śląskich, w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku i II wojnie światowej. Wielu z nich pełniło ważne funkcje w samorządach, partiach politycznych, organizacjach społecznych i patriotycznych - których nie brakowało też w Środzie. Powstańcy zapłacili też wysoką cenę w 1939 roku, gdy wkraczające wojska niemieckie do Wielkopolski realizowały zaplanowaną ekstremistyczną, zbrodniczą politykę wobec ludności polskiej.
Zanim powstał Związek Powstańców Wielkopolskich.
Weterani powstania wielkopolskiego organizowali się w związki kombatanckie już po zakończeniu walk o granice Polski. W latach 1921 – 1922 funkcjonowało Towarzystwo Powstańców Wielkopolskich, a także Związek Towarzystw Uczestników Powstania Wielkopolskiego 1918/1919. Była to działalność oddolna samych powstańców, którzy w statutach swoich organizacji zapisywali główne cele ich działalności, a przede wszystkim: pielęgnowanie pamięci poległych kolegów powstańców, zbieranie materiałów historycznych związanych z powstaniem, wzajemne wspieranie się powstańców w codziennym życiu w tamtych niezwykle trudnych czasach, oraz podtrzymywanie ducha solidarności przez organizowanie zgromadzeń, wykłady i odczyty, a także organizowanie uroczystości z okazji rocznic powstania i udział w uroczystościach państwowych. Oczywiście inspiracja i działania odgórne też nie były bez znaczenia, głównie władz wojskowych, ale one nie były nastawione na pomoc biednym i często zapomnianym powstańcom, miały na celu przede wszystkim utrzymywanie gotowości bojowej rezerwistów – warunki życia wyzwolicieli ojczyzny nie wiele interesowały władze w Poznaniu czy w Warszawie. Na uznanie zasługują tu powstańcy średzcy, którzy także na tym polu organizacyjnym wykazali niezwykłą aktywność. Należy tu odnotować aktywność powstańca Edmunda Bembnisty. Aby nie być gołosłownym zaglądam do archiwalnego numeru Gazety Średzkiej z 14 grudnia 1922 roku, w której znajdujemy apel wspomnianego E. Bembnisty zatytułowany „O konieczności założenia Towarzystwa Powstańców i Wojaków” (wycinek z gazety w publikacji do tego tekstu). W swoim apelu Bembnista pisał min. „(…)Powstańcy i Wojacy! Najprędsza i najskuteczniejsza droga do wyżej wymienionego celu jest powołanie do życia organizacji byłych powstańców i wojaków, gdzie będzie sposobność do bliższego zapoznania się wszystkich stanów bez różnicy, zadzierzgnięcia węzłów wzajemnego zaufania i wydajnej pracy ku chwale Ojczyzny. Spieszcie zatem wszyscy, tak byli oficerowie, podoficerowie i szeregowcy na walne zebranie konstytucyjne, które odbędzie się w sobotę, dnia 16 grudnia br. o godz. 7 w lokalu p. Hüttnerowej.(…)”. Z treści wspomnianego apelu z 14 grudnia 1922 r. można by wnioskować, że inicjatorem utworzenia pierwszej organizacji weteranów powstania wielkopolskiego 1918/1919 r. w Środzie był właśnie Edmund Bembnista. Ale po lekturze publikacji J. Łuczaka „Mieszkańcy Ziemi Średzkiej w Powstaniu Wielkopolskim. Ziemia Średzka w dobie Powstania Wielkopolskiego 1918 – 1919, praca zbiorowa pod redakcją J. Karwata z 2009 r., pojawia się pewna wątpliwość i nie jest jasne, jaka organizacja i kiedy została utworzona w Środzie jako pierwsza. Dlaczego? Otóż, w przywołanej powyżej publikacji J. Łuczaka i J. Karwata znajdujemy informację, że pierwsza organizacja kombatancka średzkich powstańców została założona 15 lipca 1922 r. pod nazwą „Towarzystwo Uczestników Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 filia w Środzie” (TUPW), a skład osobowy kierownictwa tej organizacji wyglądał następująco: Alfred Milewski z Kijewa – I prezes, Wincenty Jankiewicz ze Środy – wiceprezes i Janusz Milewski z Jarosławca jako drugi wiceprezes. Sytuacja niezwykle ciekawa, ponieważ patrząc na daty, to Towarzystwo zostało utworzone w połowie lipca 1922 roku, a apel Edmunda Bembnisty pojawił się w Gazecie Średzkiej pięć miesięcy później – w połowie grudnia tego samego roku. A zatem pojawia się pytanie dlaczego Bembnista wychodził z inicjatywą utworzenia organizacji powstańczej w Środzie, skoro już taka organizacja działała od kilku miesięcy? Trudno dzisiaj na to pytanie odpowiedzieć. Ale z drugiej strony, skoro wspomniane TUPW 1918/1919 zostało utworzone w lipcu 1922 r., to dlaczego Edmund Bembnista jako zasłużony uczestnik powstania nie był jego członkiem tylko apelował o utworzenie innej organizacji? Pojawia się tutaj wiele ciekawych pytań, raczej bez odpowiedzi. Dalsze rozmyślania nad tą ciekawą historią pozostawiam Czytelnikom…
W okresie późniejszym średzcy powstańcy – prawdopodobnie ci, którzy nie przystąpili do Towarzystwa zawiązanego w lipcu 1922 r., utworzyli inne organizacje: „Związek Weteranów Powstań Narodowych R.P 1914- 1919” (istniał w Środzie i Zaniemyślu), czy też Towarzystwo Powstańców i Wojaków. Ale trzeba przyznać, że wspomniane „Towarzystwo Uczestników Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 filia w Środzie”, prowadziło najbardziej ożywioną działalność i pozostawiło po sobie niezwykłą spuściznę, o czym jeszcze wspomnę.
Rozbicie organizacyjne stowarzyszeń nie sprzyjało efektywności ich działania, tworzył się chaos a sami powstańcy byli często zdezorientowani co prowadziło do rezygnacji z członkostwa i powstawania atmosfery nieufności wobec władz poszczególnych związków. Pojawiały się też podziały i niesnaski między dawnymi towarzyszami broni. Jedne organizacje powstawały drugie upadały, Środa nie była tutaj wyjątkiem, taka sytuacja istniała w całej Wielkopolsce i nie tylko. Można zadać pytanie dlaczego tak się działo? Przyczyn było kilka, ale jedną z nich było to, że część towarzystw skupiała wyłącznie uczestników powstania wielkopolskiego 1918/1919, inne włączały w swe szeregi także byłych żołnierzy Wojsk Wielkopolskich i powstańców śląskich lub weteranów wojny polsko – bolszewickiej z 1920 roku, z których nie wszyscy brali udział w powstaniu wielkopolskim, np. Związek Weteranów Powstań Narodowych R.P 1914- 1919. Jego celem było zespolenie wszystkich uczestników walk o niepodległość, utrzymanie wśród członków braterstwa broni i koleżeństwa, obrona interesów członków i niesienie wzajemnej pomocy. Zarząd Główny pełnił jednocześnie funkcję Zarządu Okręgu Poznańskiego. Działała tutaj też Komisja Weryfikacyjna, która rozpatrywała wnioski nie tylko powstańców wielkopolskich ale też hallerczyków, legionistów, obrońców Lwowa i Małopolski Wschodniej, a także Sybiraków, Kongresowiaków, powstańców śląskich i innych. Nie wszyscy powstańcy wielkopolscy z 1918 roku to akceptowali. Na obszarze województwa poznańskiego działało Towarzystwo Powstańców Wielkopolskich z roku 1918 – 1919, które miało swoją siedzibę w Poznaniu. Jego celem było podtrzymywanie ofiarności dla ojczyzny, szerzenie oświaty, zwalczanie wrogów państwa i utrzymywanie tężyzny moralnej. Z czasem mniejsze stowarzyszenia, które działały bardziej lokalnie, zostały wchłonięte przez wspomniane powyżej dwa duże związki. W efekcie powstały dwa nurty działalności kombatanckiej w Wielkopolsce, na Pomorzu i Górnym Śląsku. Jeden prorządowy: Związek Weteranów Powstań Narodowych R.P 1914- 1919 i drugi opozycyjny: Towarzystwo Powstańców Wielkopolskich z roku 1918 – 1919, którego członkowie nie popierali rządu.
Utworzenie Związku Powstania Wielkopolskiego
Rozbicie organizacyjne weteranów powstań nie sprzyjało realizacji celów poszczególnych Związków, wiedzieli o tym sami powstańcy, którzy w tamtym trudnym dla kraju okresie (ogromne bezrobocie i bieda, która dziesiątkowała rodziny powstańców) byli często zapomniani nie tylko przez władze państwa ale przez swoich dawnych towarzyszy broni. Szeregowi powstańcy – bez wykształcenia, bez zawodu dostrzegali autentyczną niesprawiedliwość społeczną, często bywało i tak, że rodzina nie miała pieniędzy aby pochować zmarłego powstańca. Dlatego też co raz częściej wracano do idei pełnej konsolidacji powstańców w jeden związek. Ale nie było to wcale takie proste. Towarzystwa długo dojrzewały do tej idei. Dopiero w 1938 roku doszło do konsolidacji, która miała na celu zjednoczenie różnych związków i towarzystw powstańców pod jednym sztandarem, bo przecież większość celów tychże organizacji były tożsame. W rezultacie doszło do utworzenia nowej organizacji pod nazwą Związek Powstańców Wielkopolskich (bez dopisku 1918/1919), który stał się główną organizacją kombatancką uczestników Powstania Wielkopolskiego. Jak do tego doszło? Konsolidacja objęła dwie wspomniane wcześniej organizacje: Związek Weteranów Powstań Narodowych R.P 1914- 1919 i Towarzystwo Powstańców Wielkopolskich z roku 1918 – 1919, które na swych walnych zjazdach 28 listopada i 18 grudnia 1937 roku powzięły uchwały połączenia się w jeden Związek Powstańców Wielkopolskich (ZPW), którego statut został zatwierdzony 7 stycznia 1938 r. Według statutu nowy Związek miał na celu: zespolenie wszystkich powstańców wielkopolskich w jedną zdyscyplinowaną, twardą organizacyjną całość na pożytek narodowego Państwa Polskiego ku utrwaleniu jego mocarstwowej potęgi i bezpieczeństwa, krzewienia wśród społeczeństwa polskiego ideałów i cnót obywatelskich, dla których poszli w bój powstańcy, a także obrona interesów członków i niesienie wzajemnej pomocy, itp. Siedzibą Zarządu Głównego było miasto Poznań. Związek przeprowadzał weryfikację powstańców, organizował obchody rocznic narodowych, zebrania, opiekował się wdowami i sierotami po powstańcach, umożliwiał członkom rodzin korzystanie z pomocy prawnej i opieki lekarskiej. Przy Zarządzie Głównym stale była czynna Komisja Weryfikacyjna, a także kapelan i sąd honorowy. Najmniejszą komórką organizacyjną było koło, które mogło powstać w każdej miejscowości, jeżeli należało do niego co najmniej 15 członków. Według statutu Związku, członkiem mógł być tylko chrześcijanin narodowości polskiej, który brał udział w powstaniu wielkopolskim 1918 -1919 r., i został pozytywnie zweryfikowany.
W Środzie, zwołane zostało tzw. Walne Zebranie Związku Powstańców Wielkopolskich - konsolidacyjne, na dzień 20 lutego 1938 r. na godzinę 14 w Sali Domu Społecznego im. Józefa Piłsudskiego (obecnie Ośrodek Kultury). Jak dowiadujemy się z dokumentów archiwalnych, zebranie otworzył Wincenty Jankiewicz hasłem” „Za Wolność” witając przedstawiciela Związku z Poznania kapitana Kirchnera, zastępcę starosty Janusza Andrzejczaka i delegata powiatowego majora dr. Stanisława Sikorę., a także członków zarządu Towarzystwa Uczestników Powstania Wielkopolskiego 1918 – 1919 r. wraz z jego prezesem Stanisławem Machajewskim. Po przedstawieniu sprawozdania z dotychczasowej działalności Towarzystwa Powstańców Wielkopolskich podjęto uchwałę o konsolidacji ze Związkiem Powstańców Wielkopolskich i przyjęciu jego statutu. Następnie wybrano nowy zarząd Związku koło w Środzie, do którego zostali wybrani: Wincenty Jankiewicz – prezes i członkowie: Franciszek Świt, Franciszek Grześkowiak, Adam Grześkowiak, Stanisław Dobak, Antoni Cegłowski, Edmund Bembnista, Janusz Andrzejczak, Szymon Matuszak i Bolesław Pudelski. Komisję Rewizyjną tworzyli: Franciszek Jóźwiak - przewodniczący, członkowie: Stanisław Szałapieta, Edmund Kamiński, Sylwester Kowalewski i Ignacy Nowaczyk. Do nowo utworzonego Związku Powstańców Wielkopolskich w Środzie należało wówczas 99 członków, wśród nich było 78 zweryfikowanych i 21 nie zweryfikowanych. Wysłano ogółem 69 wniosków na odznaczenia z czego 13 wprost do Kapituły Krzyża i Medalu. Wśród członków było 32 powstańców, którzy byli bez pracy! Pośrednictwem i wyszukiwaniem pracy dla członków Związku zajmowali się przede wszystkim mjr dr Stanisław Sikora, prezes W. Jankiewicz i Antoni Cegłowski. W trakcie dyskusji głos zabrał Stanisław Machajewski, który będąc zachęcany do konsolidacji jego Towarzystwa ze Związkiem Powstańców Wielkopolskich oświadczył, że po przeprowadzeniu rozmów z członkami swojego Towarzystwa zwoła posiedzenie zarządu celem porozumienia się w sprawie ewentualnej konsolidacji, czyli przystąpienia do nowo powstałego Związku Powstańców Wielkopolskich. Nigdy jednak Towarzystwo Uczestników Powstania Wielkopolskiego 1918 – 1919 r. filia w Środzie, nie włączyło się w nurt konsolidacji. Było pierwszą i najstarszą organizacją powstańczą w Środzie, która od dnia powstania w lipcu 1922 roku prowadziła działalność autonomiczną. W 1937 roku Towarzystwo liczyło 91 członków, kierowane najpierw przez Alfreda Milewskiego z Kijewa, później przez Stanisława Machajewskiego było inicjatorem budowy pomnika na średzkim cmentarzu aby uczcić zasługi poległych średzkich powstańców. Te ambitne plany zostały w pełni zrealizowane czym opowiem w innym artykule. W dniu 16 października 1938 roku, miała miejsce uroczystość poświęcenia sztandaru Związku Powstańców Wielkopolskich Koło w Środzie. W zaproszeniu na to wydarzenie, organizatorzy napisali min. „Związek Powstańców Wlkp. – Koło Środa urządza w niedzielę 16-go października 1938 r. w Środzie uroczyste poświęcenie chorągwi połączone z koncentracją Kół Powstańców Wielkopolskich”.
Cześć Ich Pamięci !
Chwała Bohaterom!